اینجا آسمان بر زمین بوسه می زند   

وحید صلواتی – مریم فایضی ( منتشر شده در روزنامه اصفهان زیبا خرداد ماه 1386 )

اشاره
از خورو بيابانك که درست در وسط كوير مركزي ايران قرار دارد آغاز می کنیم؛ مکان دور دستي كه انگار ميليون ها سال است که هيچ تغييري نكرده، با خانه ها و واحه هایی به رنگ خاک، با دو قنات جاری در رگ های شهر، که نخلستان ها و کشتزار های شهر از آن جان گرفته اند، قنات کلاغو و قنات دهزیر، فرخي و گرمه از روستاهاي غربي و جنوبي خور هستند که دارای فرهنگ غنی و پر باری هستند. زبان خوري، فرويگي، و گرگو از گويش هاي زبان پارسيك يا پهلوي ساساني است كه به سبب دوري و جابه جا نشدن زبانوران، كمتر از گويش هاي ديگر دستخوش دگرگوني شده اند.

این سو در غرب جندق خود را می نمایاند، که از شمال به کویر بزرگ، از غرب به کویر ریگ جن و سلسله کوه های جندق، از جنوب به بیابانهای اطراف خور و از شرق به حاشیه جنوبی دشت کویر محدود می شود. در گذشته های دور، کاروانهایی که از سمت جنوب ایران قصد عزیمت به ری و شمال کشور را داشته اند، پیش از عبور از دریای کویر در جندق اتراق می کرده اند. درحال حاضر جندق محور ارتباطی اصفهان، نائین، انارک، جندق، دامغان و مشهد است و مسافرانی و زائرانی که از اصفهان و شهرهای جنوبی ایران قصد عزیمت به مشهد مقدس را دارند، از این محور عبور می کنند.

تاریخ این شهر به دوران ساسانی بر می گردد در زمانی که انوشیروان این مکان را به عنوان تبعیدگاهش انتخاب کرده بود، که قلعه انوشیروان عادل و آب انبارهای فراوان آن نظر هر بیننده ایی را به خود جلب می کند و امروز جندق شهری است دردل کویر با مردمانی مهربان و خونگرم.اما محور ما در این گزارش، معرفی روستای مصر در حاشيه كوير مركزي ایران بزرگ است، در بخش خور و بيابانك شهرستان نائين در 45 کیلومتری شرق شهرستان جندق و در 65 کیلومتری شمال شهرستان خور از توابع استان اصفهان. مسطح بودن كوير مركزي ايران از عجايبي است كه هر بيننده اي را به حيرت می اندازد و كساني كه در روز، مسير جاده دامغان به جندق را طي كرده اند به خوبي بر اين نكته واقف هستند. یکی از ویژگی های جاده های مناطق کویری طولانی بودن امتداد آن در یک خط مستقیم، کم ترددی و سکوت آن است.

چرا سفر به کویر؟

در گذشته مردم گمان می کردند عمر كوير و زمين يكي است، اما متخصصان توانستند با تحقيقات بيشتر كشف كنند كه قديمي ترين مناطق بياباني بيش از 5 ميليون سال عمر ندارند، در حالي كه خود زمين عمرش به 5 ميليارد سال مي رسد.باید بدانی به چه منظور به کویر می روی، آب، بوستان، گل، بلبل، رود و خانه و دریا ندارد، اما در آنجا طبیعت دیگری می بینی که پایداری و ایستادگی را برایت زنده میکند به ميهماني كوير می رويم تا از او درس بردباري بگيريم و او را بهتر بشناسيم و درك كنيم. روستاهای زیبای کویری و خانه های خشتی به شما روی خوش نشان می دهند، شترسواری، دیدن آسمان کویر و راه رفتن بر روی شنزار آدمی را افسون می کند، روز زیبای کویر و شب اسرار آمیز آن دیدنی و شگفت انگیز است. علاوه بر این که «چشمها را باید شست» کفشها را هم باید در آورد! چند ساعت پياده روي روي ماسه هاي روان دشت كوير با پاهاي برهنه، و همزیستی نزدیک با ستارگان، احساس توصيف نشدني در آدم ايجاد مي كند. راست است كه سكوت كوير را هيچ جا ندارد. اصلا سكوت در كوير معنا پيدا مي كند. حالا كوير نه آن خشكي آزاردهنده اش را داشت و نه آن داغي كشنده اش را، بلكه فقط قسمتي از زمين بود كه روزي صاحب جنگل و دريا بود، اما طبيعت در گذشت زمان او را از آنها محروم كرد و با اين حال زيباست و افکار آدم را تحت سلطه اش درمي آورد و وجودش را تسخير مي كند.

سفر کویر، بیشتر به رؤیا شبیه است، مناطقی بکر با مردمانی گرم مثل خود کویر و جذابیتهای بی نظیر با شبهای سراسر سکوت و ملکوت، آنگونه که اراده آدمی را سبز می کند. آسمانی پر از مهتابيهاي روشن و درخشان كه چشم هر بيننده اي رابه خود خيره مي كند. مسافر کویر باید دلداده باشد، به نیت کویر آمده باشد، سختی و تفریح را یکجا بخواهد، برخی از مسافرین که از سر اتفاق به این مناطق آمده اند نگران جای خواب و سوسک و رتیل و عقرب و مار ! ، بودند. واهمه و ترس از آنهائی است که تفننی و بدون شناخت به کویر می آیند البته نمی گویم احتیاط نکنند اما کویر را باید شناخت، آنگاه قدم بر وسعت آن نهاد. عجیب بود که کویر ما را بسوی خود میکشاند و چنان ذوق وشوقی در دل ما بود که در کمتر سفری آن حالت را داشتیم. جالب بود در این بیابان تا چشم کار میکرد هیچ نبود فقط جاده ای که همینجور امتداد داشت و ادامه آن از میان کوه ها و دشتها پیدا بود . و گاه شترهای کنار جاده مانند سیاهی نقاشی شده بر پهن دشت کویر بر این زیبایی می افزودند. از ویژگیهای دیگر جاده های کویری تعدد آب انبار در مسیرهاست که آبش از نزولات جوی تامین می شود و در کنار هر آب انبار استراحتگاهی برای مسافران وجود داشت.

الغرض - در جغرافياي ذهن نباید به دنبال مكاني گشت كه در آن تجسم كوير آنچنان بارز باشد كه جغرافياي كوير را از تاريخ كوير جدا نمايد! كوير تاريخي به وسعت تمام جغرافياي ذهن من و تو است كوير تاريخ خانه به دوشيها، تاريخ جان كندن ها، رنج بردنها و مردن ها، كوير تاريخ صبوري هاست تاريخ استقامت ها، كوير تجسم مادي نيست، كوير نه فقط آفتاب سوزان است و نه ريگ هاي تفته، نه نه، در كوير تاريخي است كه در آن زيسته‌ايم آنچنان که در سفرنامه های سفرنامه نویسان و جهانگردان، کویر جایگاه خاص و مهمی داشته است، شادروان دکتر شریعتی نیز خوب از آن در آثار خود بهره برده است.

در یک جمله کویر یعنی خاک و خورشید، اراده، کویر یعنی آسمانی نزدیک به زمین، و انصافا این دست نوشته ها و تصاویر و نه هیچ رسانه ی دیگری نمی تواند رؤیای کویر را تمام و کمال به تصویر کشد و زنده کند.

اسکان در روستای مصر

در سایه سار نخل ها در نیمه اول اردیبهشت ماه امسال بدون گذرنامه و رادع و مانعی راهی دیار مصر شدیم، واحه ایی در قلب ایران بزرگ، پس از عبور از ميان ماهورها و تپه هاي شني كه به دست بادهاي كويري روي هم تلنبار شده بودند و در سکوتی سنگین، به مناطق مياني كوير مركزي ايران می رسیم و از دور نگين سبزی به نام مزرعه امیرآباد نمایان می شود. منطقه امیر آباد در فاصله 2 کیلومتری روستای مصر دارای تپه های شنی و پوشش گیاهای غنی از درختچه های گز، تاق، نخلهای زیبا که مناظر بدیعی را پدید آورده است، قرار گرفته است. خانواده هایی از خور و جندق برای تفریح و گذران اوقات فراغت در سایه سار نخلها آرام گرفته بودند و کودکان مشغول جست و خیز در طبیعت بکر خداوند بودند.

اميرآباد مزرعه اي آباد با يك چاه پرآب و شيرين (این آب در این منطقه به مصابه کیمیاست) كه مالكيت آن متعلق به مردم مصر است. با حضور در اميرآباد و مشاهده رونق، آباداني، كشاورزي و دامپروري در آن، انسان به يكباره حضور خويش در قلب كوير را فراموش مي كند، اما لحظه ای طول نمی کشد که دوباره بیابان است و خشکی.
نیمه شبی که به طرف مصر در حرکت بودیم کمی متوهم شدیم، هیچ رهگذر، مغازه و... از خور تا مصر دیده نمی شد، فقط تاریکی بود و جاده که گاه در دل کویر، جاده نیز با هراس خود را مخفی می کرد، بعدا اهالی برایمان تعریف کردند که تا کنون هیچ حادثۀ ناگواری از ناامنی احتمالی برای ساکنین و مسافرین رخ نداده است. امنیت جاده های این خطه از کشور بی نظیر است، البته آنچه شرط عقل است اینکه، با خودرو بی عیب و نقص باید رهسپار کویر شد. در اميرآباد راه دو شاخه مي شود. سمت چپ به سمت شهر جندق مي رود و مسیر دیگر به سوی روستای مصر.

روستای مصرقلبی تپنده در کالبد کویر

با پيمودن فاصله بسيار اندكي از ميان مزارع اميرآباد وارد روستاي خشت و گلی مصر مي شويم، مصر ایران دست کمی از مصر افریقا ندارد اگر با اندیشه در آن گام گذارده شود. موقعیت جغرافیایی روستا 04/34 شمالی و47/54 شرقی است.

بنیانگذار این روستا چوپانی بود به نام یوسف، که چاهی را برای دستیابی به منبع آب برای گوسفندانش حفر و به کمک اهالی منطقه آب را با حفر قنات (این ابتکار منحصر به فرد ایرانیان) تا مصر امروزی هدایت می کند. از عمر این روستا شاید 100 سال بیشتر نمی گذرد، نام پیشین این روستا به نام بنیانگذار آن مزرعه ی یوسف بود و بعدها به « چاه دراز » تغییر نام داد زیرا آب از چاهی عمیق در 25 کیلومتری مصر تامین میشود چون چاه عمیق است اهالی این روستا را به چاه دراز می شناختند تا آنکه یوسف با توجه به نام خودش از داستان حضرت یوسف در قرآن الهام می گیرد و آنرا مصر نام می گذارد.

روستای مصر به دلیل قرار گرفتن در جنوب کویر بزرگ ایران دارای آب و هوای گرم و خشک می باشد . این روستا از 44 خانوار تشکیل شده که طبق آخرین سرشماری 180 نفر جمعیت دارد و مردم آن از طریق کشاورزی و دامداری امرار معاش می کنند، که محصولات كشاورزي و باغي آن کیفیت مناسبی دارد، مهمترین محصولات آن گندم، خرما، انار، زعفران، صیفی جات و سیر می باشد. در این منطقه به صورت محدود به پرورش ماهی هم پرداخته می شود. اولين نکته ایی كه براي هر تازه واردی جالب است خيابان وسيع ورودی مصر است که در کمتر روستا یا برخی شهرها مشابه آن را دیده ایم که خانه ها در اطراف آن قرار دارد و از کوچه پس کوچه های تنگ پرپیچ و خم اثری نیست، خانه های گلی، تنها مسجد و دبستان هم در اطراف این خیابان اصلی قرار دارد و آب گوارا و آب شيرين قنات روستا از وسط آن مي گذرد، تمام کوچه های این روستا به تپه های شنی کویر منتهی می شود و گویا هر لحظه است که کویر این روستا را در خود ببلعد، ولی سختکوشی مردم خونگرم آن مانع این امر است و آن را به مبارزه طلبیده است.

کودکان آزادانه بدون هیچگونه دغدغه ایی در آن جست و خیز می کنند، با توجه به لوله کشی آب در مصر برخی زن ها باز ترجیح می دهند لباسها را در کنار جوی و با هم بشویند، مصر مردم میهمان نواز، خونگرم مهربان و کم حرفی دارد.

جز یک تراکتور و یکی دو وانت، چند موتور سیکلت در روستا وسیلۀ دیگری دیده نمی شود و بقیه دامها هستند، شترها آزادانه در بیابانهای اطراف رها شده اند و به چرا مشغولند و اهالی می گفتند به هنگام تشنگی باز می گردند.
در سال1358 جاری شدن سیل در روستاي مصر چند نفر را به کام مرگ کشانید و خسارات زیادی به مزارع كشاورزي وارد ساخت و منجر به نابودي صدها رأس دام و ويراني منازل مسكوني شد که مردم مصر هنوز با یادآوری آن حادثه مکدر می شوند.

نكته ديگري كه ساكنان مصر با شور و اشتياق از آن سخن به ميان مي آورند حضور توريست هاي خارجي براي ديدن عجايب كوير مركزي ايران است كه به گفته آنها تعدادشان هم، روز به روز زيادتر مي شود.
اما مصر ايران با همه جذابيت ها و تمامي سختكوشي ساكنانش از مشكلاتي چند در رنج است. یکی از این مشکلات برق مصر است. اكنون برق مصر نه از طريق شبكه سراسري كشور يا شبكه محلي خور، بلكه از طريق ژنراتور که در درون دو اتاقک در ورودی روستا قرار گرفته و برق مصر و روستای هم جوار آن (فرحزاد) را تامین می کند كه علاوه بر هزينه هايي که دارد، 24 ساعته سر و صدای زیاد ایجاد می کند و این تا حدود زیادی سکوت کویر را تحت الشعاع قرار می دهد.

در این روستا در یک اطاق خط تلفن ثابتی قرار دارد که ارتباطات مخابراتی ساکنان یا احیانا مسافران را برقرار می کند، در ضمنا ارتباط با تلفن همراه در این مناطق میسر نیست. این روستا و حومه آن محور سفرهای مسافران کویری در این منطقه است و بسیاری از مسافرین داخلی و توریست های خارجی روستای گرمه در جنوب خور که به همت مازیار آل داود و خانواده اش با سلیقه و زیبایی ویژه ایی آماده شده است، نیز یک یا دو روز را در این روستا و حومه آن سپری می کنند.

روستای فرحزاد

با عبور از داخل روستاي مصر به طرف شمال و پيمودن حدود 3 كيلومتر مسافت از بين نخلستانها و مزارع روستاي مصر، و مزارع اطرافش، با بافتی مسطح که همچون جزیره ای بهشت گونه میان دریایی از ماسه قرار دارد و توسط شنهای روان (ماسه بادی ها) و رمل ها، محصور گشته به آخرين نگين و محل مسکونی كوير در اين منطقه يعني آبادي «فرحزاد» مي رسيم كه تنها 2 خانوار با جمعيت 20 نفر در آن ساكن است. فرحزاد پايان مسير است و ديگر ادامه راه از طریق خودرو امكان پذير نيست، در این منطقه است که ناگهان ظاهرا آثار حیات را دیگر نمی بینی، کویر است و کویر، در مورد وجه تسمیه آن می گویند یکی از خوانین مصر وقتی آب قناتی را احیا کرد این روستا را بنیان نهاد که این اتفاق همزمان بود با زایمان همسر شاه که بدینسان نام این روستا را فرحزاد گذاشتند، قدمت این روستا کمتر از 60 سال باشد، اما آنچه اهمیت دارد اینکه هاله ایی از ماسه های کویری این روستا را در بر گرفته، این روستا دارای نخلستانهای زیبا می باشد که توسط شنهای روان محصور گشته است.
اين محل اگرچه حال و هواي كويري دارد، اما باز هم حاشيه كوير است و تا كوير مركزي ايران كه از قم و كاشان شروع مي شود و در عرض حدود 120 كيلومتر تا سبزوار ادامه پیدا می کند، حدود 15 كيلومتر فاصله دارد.

خاطرات ماندگار اسکان در این روستا

در روستاهای مصر و فرح زاد دو خانه زیبا آماده پذیرش کویر نوردان است جهت اقامت شبانه در مصر می توان از خانه روستایی آقای علی حیدری (معروف به ابراهیم) که دارای 4 اتاق و یک ایوان شاه نشین است، اتاق ها به صورت حیاط مرکزی است یک باغچه کوچک و یک نخل، برگ سبزش است (آقای حیدری در حال بازسازی منزل بود) استفاده کرد.

خانه دیگری در فرحزاد در قلب کویر است که خانه پدری آقای سید هاشم طباطبایی است که قسمتهایی از آن بازسازی شده و مابقی در حال ترمیم است و مکان زیبا و مناسبی برای دوری از هیاهوی زندگی پر سرعت شهری است.

در ورودی یا گوشه و کنار حیاط خانه ها، طلسم، مهره ها و نظر قربانی های زیبایی آویخته شده است، این خانه ها مجهز به حمام آب گرم، سرویس بهداشتی و آشپزخانه می باشد. وعده های غذایی نیز بنا به درخواست گردشگران توسط صاحب خانه فراهم میشود. مهمانسرای کوچک با معماری اقلیمی هماهنگی کامل دارد، حیاط ها اصولا روحیه درونگرای این مکان ها را تداعی میکند که می توانند در هر خانه همزمان 30 نفر را سرویس بدهند.
آنها شترپیمایی کوتاه و طولانی هم برای علاقمندان برپا کرده اند. و قرار است موتور سواری، الاغ سواری و ماشین سواری هم اضافه شود. نکته قابل تامل اینکه آقای حیدری و طباطبایی دوستان خوبی هستند که به اتفاق فرزندانشان در این منطقه دور افتاده علاوه بر دامداری و کشاورزی آستین همت بالا زده و پذیرای میهمانان و علاقمندان به کویر هستند و به سهم خود با کمترین امکانات و کمک دستگاهها و نهادها در رونق گردشگری و جذب توریسم اقدام می کنند.

آقای سید هاشم طباطبایی 50 ساله و متولد روستای فرحزاد است وی هم اینک کارمند دانشگاه اصفهان در جندق است و به اتفاق فرزندانش سیدعلی اکبر، سید حسین و سید محسن با بازسازی خانه پدریشان، اقامتگاهی سه اتاقه به همراه یک سالن با سرویس بهداشتی تمیز و مرتب برای مسافران کویر مهیا کرده اند، او از خاطراتش با گردشگران و خاطرات کودکی خود در این خانه و سختی های آن دوران برایمان تعریف می کرد.
سید سالهاست که در زمینه گردشگری فعال است و 15 سال پیش اولین گروه کویرنوردی از کشور آلمان مرکب از 20 نفر را جهت دیدن منطقه، راهنمایی کرده است. وی هم اینک «شرکت راهیان کویر جندق» تاسیس کرده و انگیزه خود را معرفی ناشناخته ها و جذابیت های کویر ذکر می کند، سایتی هم به نشانی WWW.MESR.IR برای آشنایی گردشگران راه اندازی کرده اند که مشاهده پیش از سفر مفید خواهد بود.

وی در ادامه گفت این اقدام برای خود من هم بعد از سالها کار و فعالیت اثر روحی خوبی داشته و بیماریهایم را بهبود بخشیده، علاوه بر اینکه لذت بودن با مسافران از نقاط مختلف و استفاده از تجربیات آنان از هر لذتی گواراتر است استراحت من در آسایش دیگران جلوه و معنا پیدا می کند.

دفترچه نظرخواهی وی که حاوی مطالب میهمانانش است جالب توجه بود که شخصیت های حقیقی و حقوقی و میهمانان خارجی چند سطری برایش به یادگار نوشته بودند. برای فصل زمستان او شومینه هیزم سوز زیبایی تدارک دیده بود که ذره ایی دود به داخل اتاق راه نمی یابد، با توجه به اینکه شبهای زمستان کویر بسیار سرد است، گرما بیشتر از طریق هیزم درختچه های تاغ در کویر تامین می شود، این درختچه ها برای ساکنان مناطق کویری نقش مهمی دارد. چوب این درختچه ها برای آتش بسیار مناسب است و اهالی کویر از آن برای ایجاد گرما در منازل خود استفاده می کنند. آتش آن بسیار پایدار و با حرارت بالایی است. متاسفانه در اطراف آبادی های کویری به دلیل برداشت بی رویه چوب این درختچه ها، که به عنوان تثبیت کننده شنهای روان نقش مهمی ایفا می کند، حیات آن را به خطر انداخته است.

در فصل گرم هم برای مقابله با گرما، با پاشیدن نم آبی بر دیوارهای کاه گلی علاوه بر بوی خوب تلفیق خاک و آب، محیط را تا حدودی خنک می کند، معماری ساختمانهای کاهگلی و کویری اصیل و سنتی ایران است که بدون وسایل برقی خنک کننده، تحمل تابستانهای گرم کویر را برای اهالی اش ممکن کرده است. کوزه ها و مشکهای زیبائی در گوشه و کنار خانه برای رفع عطش مسافران فراهم شده بود. سید هاشم با برپایی آتش و آماده کردن چای آتشی و سیب زمینی کبابی محیط خاطره انگیزی را برای ما و سایر مسافران فراهم کرد و با روشن کردن فانوس های زیبا بر روی پشت بام ما را به میهمانی ستاره های درخشان کویر برد و به راستی آسمان زیبای کویر اوج خلقت خدواند را به نمایش می گذارد، گویی تاکنون هیچ موقع با این دقت ستاره ها را رصد نکرده بودیم، گروه هایی از علاقمندان به رصد چه حرفه ایی چه آماتور به این منطقه سفر می کنند، تماشای آسمانی خستگی حاصل از چنین سفر طولانی را از ذهنشان پاک کرده و جانی تازه به کالبد رصدگران می بخشد و از این محیط نهایت استفاده را برده اند خانواده آقای طباطبایی و حیدری در میهمان نوازی و خوشرویی ما را شرمنده کردند و با لبخند و گفتن جمله: شترقدش رعناست، شیرش دواست،پشمش عباست و استخوانش عصاست، با ما خداحافظی