دكتر غلامحسين مصاحب

تداوم تلاشي بزرگ براي انتقال علم

بسم‌الله الرحمن الرحيم. همان گونه كه مستحضر هستيد كيهان فرهنگي در مطلبي به عنوان گراميداشت و تقدير از بزرگان علم و دانش كشور و اعضاي محترم خانواده فرهنگي اين مرز و بوم، به منظور قدرداني و ارج نهادن بر خدمات ارزنده و شناساندن مراتب علمي و شان فرهنگي مرحوم دكتر غلامحسين مصاحب از تعدادي از اساتيد ، همكاران و اعضاي خانواده ايشان براي شركت در جلسه اي  دعوت نمود . در ادامه شرح جلسه را كه با گفتار استاد احمد آرام شروع شد ، آمده است :

احمد آرام: قبل از هر چيز براي شادي روح مرحوم مصاحب كه امروز در محل كارشان، در اين جاي مبارك جمع شده‌ايم، فاتحه اي قرائت مي كنيم... حتما به جهت اينكه از ميان آقايان عمر بنده بيش از همه است تكليف فرمودند كه مجلس را افتتاح كنم. بنده از گذشته هاي دور، يعني از حدود 65 سال قبل كه در مدرسه دارالفنون درس مي خواندم با ايشان آشنا بودم و خوشحالم كه از روزي كه قرار شد دايره المعارفي نوشته شود و از اولين جلسه اي كه در خانه ايشان تشكيل شد، بنده هم حضور داشتم. خدا بيامرزد آقايان ديگري را كه آنها هم در آن جلسه حاضر بودند و اينك مرحوم شده اند. در تمام اين مدت بنده از دكتر مصاحب جز نيكي نديدم، هر چند كه ايشان خيلي سختگيري بودند. من از سختگيري خوشحالم، چرا كه نوشتن دايره المعارف كار بسيار مشكلي بود. البته شايد اولين دايره المعارف نويسان از همين ممالك اسلامي بوده باشند اما به صورتي كه امروزه متداول است، ما چنين چيزي نداشتيم و از آن بي خبر بوديم. بنابراين انجام اين كار دقت و سختگيري زيادي مي طلبيد و به جلسات متعدد نياز داشت كه از روز اول تا چند سال پيش كه در همين اتاق ايشان دارفاني را وادع گفتند، ما در اين جلسات بوديم و ا وجودشان استفاده مي كرديم. حالا هم كه كيهان فرهنگي مبادرت به اين اقدام ارزشمند كرده و در دهمين سالگرد وفات ايشان، اين جلسه را تشكيل داده، خوب است كه همه دوستان و سروراني كه تشريف دارند هر كدام به مناسبت گوشه اي از زندگي و كارهاي ايشان را بيان بفرمايند.

اگر موافق باشيد توضيح در خصوص تاريخچه زندگاني، تولد، تحصيلات، اساتيد و ديگر نكات مربوط به زندگي مرحوم مصاحب را به برادرشان جناب آقاي محمود مصابح واگذار كنيم.

محمود مصاحب: مرحوم دكتر غلامحسين مصاحب در سال 1289 به دنيا آمد و در سال 1385 درگذشت. او از خانداني بود كه شخصيت فرهنگي و اجتماعي آنان به 300 سال پيش باز مي‌گردد و عده اي از آنها در شمار رجال دانش و فضل و ادب بودند. از جمله ملا مصاحب كه در عصر شاه عباس مي زيست و شاعري بنام بود و يا جد پدري او مرحوم ملاميزرا محمد كه از بزرگان علم و دين بود و مقبره اش در تخت فولاد اصفهان زيارتگاه است. همين طور مرحوم حاج ميزرا غلامعلي خوشنويس كه در خوشنويسي و معلومات فارسي و عربي سرآمد عصر خود بود و اشعار و قصايد زيادي به زبان عربي و نيز كتب و رسائلي به اين زبان دارد كه معروفترين آنان الفيه اوست كه در آن كليه قواعد صرف و نحو عربي را در هزار بيت آورده و همچنين مرحوم عبرت مصاحبي نائيني كه در شعر و عرفان مقام والايي داشته است.

مرحوم دكتر مصاحب تحصيلات خود را در ايران، فرانسه و انگلستان گذراند و موفق به اخذ درجه دكتري در رياضيات به سال 1327 از دانشگاه كمبريج شد و رساله پايان تحصيلي وي نيز در جلد ششم مجله انجمن فلسفه كمبريج در سال 1950 به چاپ رسيد. او داراي هوش و استعداد خارق‌العاده اي بود. چنانكه در تمام دوران تحصيلات ابتدايي و متوسطه، تقريبا هر سال دو كلاس را باهم به پايان مي رساند و در 16 سالگي، دوره دوم متوسطه را با معدلي بيش از نوزده تمام كرد. در روز جشن سالانه كه وي نطقي درباره اعتماد به نفس ايراد كرد، وزير معارف وقت نه تنها او را شاگرد اول تهران بلكه شاگرد اول ايران معرفي كرد و وي به اخذ مدال درجه اول علمي نائل شد. گرچه رشته مخصوص تحصيل و تحقيق آن مرحوم رياضيات بود، ولي وسعت اطلاعات او در علوم قديم و جديد كم نظير بود. او زبانهاي فارسي، عربي، فرانسوي و انگليسي را در حد كمال مي دانست و با زبان آلماني هم به اندازه رفع نياز و درك كتابهاي رياضيات و فيزيك آشنا بود. در علوم معقول و منقول و علوم عربي هم تبحر و تحصيلات عميق داشت به طوري كه از سوي مرجع وقت شيعيان به دريافت درجه اجتهاد مفتخر گرديد.

مرحوم دكتر مصاحب از سال 1306 به خدمت وزارت معارف درآمد و در مشاغل رئيس كل تعليمات عاليه، مدير كل فني و معاون فني وزارتخانه انجام وظيفه نمود ولي هيچگاه اين مشاغل را جدي نگرفت و دنبال مناصب دنيايي نرفت. در اوايل آن دوران، به مسائل اجتماعي و سياسي هم گوشه چشمي داشت و مدتي روزنامه اي منتشر كرد، اما بزودي از اينكار منصرف شد و يكسره به كارهاي علمي پرداخت. هر چند در هنگام اشتغال به امور اداري هم لحظه اي از تحقيق و مطالعه غافل نبود. مرحوم مصاحب در ميان اساتيد و فضلا و محققين مشار با لبنان بود و بعد از فوت وي دانشمندان و اساتيد دانشگاه، كانون نويسندگان و مجله هاي معتبر و وزين او را استاد علامه، آزاده، دانشمند بي نظير، دانشمند جميع الجهات، پدر رياضيات جديد در ايران و نظاير اينها توصيف كردند. در حقيقت مي توان گفت كه شخصيت علمي دكتر مصاحب عين خود او، و ذات او عين شخصيت علمي اش بود. مردي كه درعين تحصيل در رشته رياضي، در فرهنگ فارسي هم مطالعاتي جدي داشت و در مدت 69 سال عمر پربركتش، براثر كثرت معلومات و احاطه بر علوم قديم و جديد و دقت و موشكافي در كار، آثار علمي اش- حتي آنها كه مربوط به دوران جواني اوست- هنوز كم نظير است.

ايشان نخستين كسي بود كه منطق صورت به معني جديد،  يعني منطق صورت فكري ايران كرد. خدمت او در زمينه دايره المعارف فارسي براستي عظيم بود، و آثاري كه در مباحث آناليز رياضي و تئوري اعداد و منطق صورت دارد، از جهت جامعيت و حسن تاليف و سهل و ممتنع بودن شاهكار است. اما آنچه كه شخصيت مرحوم دكتر مصاحب را ممتاز و مشخص مي ساخت، يكي دقت و وسواس در كار تحقيق بود كه حدس و گمان و تخمين و  تقريب را در آن راه نمي داد (نمونه بازر اين امر كتاب حكيم عمر خيام به عنوان عالم جبر است كه جلوه هاي ممارست، روحيه و روش علمي در آن مشهود است). و ديگر ابتكار و نوآوري بود كه مصداق كامل آن همانا دايره المعارف فارسي است. ايشان در اين اثر، در زمينه رسم الخط فارسي و ضبط علائم و حروف، صاحب راي و نظر و ابتكار تازه اي بود و روش مخصوصش در وضع لغات جديد علمي و ترجمه اصطلاحات خارجي مشخص است. ابداع حروف «ايراتيك» در فارسي بدين منظور كه به جاي حروف «ايتاليك» در متون لاتين قرار گيرد هم از ديگر ابتكارات ايشان است.

در مورد وضع لغات جديد در برابر تعبيرات و اصطلاحات خارجي كه به مناسبت اجتياج و لزوم ناگزير از به كار بردن آنها بود اسلوب خاصي داشت و سالها بود كه به اتفاق جمعي از فضلا و ادب دوستان هفته اي يكروز- معمولا سه شبنه ها- جلسه اي داشتند كه در همين اتاق تشكيل مي شد و در آن به بحث در مورد اين گونه لغات مي پرداختند كه از جمله نتايج آن كتاب فرهنگ اصطلاحات جغرافيايي است كه در سال 1338 به چاپ رسي. نام اين مجمع را به شوخي «ضرابخانه» گذاشته بودند، و لغاتي را كه مي ساختند، «مضروبات» مي خواندند.

مرحوم دكتر مصاحب تاليفات متعددي از خود به جا گذاشت كه اهم آنها عبارتند از: مجله «رياضيات عالي و مقدماتي» (10-1309)، جبر و مقابله خيام (تهران 1317) كه شامل متن عربي و ترجمه فاري رساله خيام در جبر، و تاريخ رياضيات تا زمان خيام است. در اين كتاب براي نخستين بار مقام علمي خيام در رياضيات به طور مستقل به زبان فارسي شناسانده شد، رساله دكتري كه در جلد ششم مجله انجمن فلسفه كمبريج در سال 1950 ميلادي به طبع رسيد، مدخل منطق صورت، از انتشارات دانشگاه تهران به سال 1334 در 700 صفحه، حكيم عمر خيام به عنوان عالم جبر، چاپ انجمن آثار ملي، آناليز رياضي، تئوري مقدماتي اعداد كه مجلد اول آن در دو قسمت و 1395 صفحه در سال 1353 و مجلد دوم آن در سه قسمت و 1802 صفحه در سال 1358 به چاپ رسيد.

متاسفانه چاپ اين كتاب هنگامي به پايان رسيد كه ايشان دارفاني را وداع گفته بود حيرت‌‌آور آنكه وقتي غلط گيري آخرين صفحه آن را به پايان رساند، در حاليكه هنوز قلم در دست داشت با مرگ آني ديده از جهان فروبست. اين 3 قسمت مجلد دوم با همت و پشتكار فوق العاده فرزندان و دو تن از دوستان صميمي و وفادارش به چاپ رسيد. مسئله قابل توجه اين است كه هر چند مرحوم دكتر مصاحب علم را براي نفس علم مي خواست و بغايت آزاده و داراي استقلال طبع بود، اغلب آثار او در مسابقات مهم بهترين كتاب سال در شمار كتابهاي درجه اول برگزيده مي شد، اما مهمترين اثر ايشان دايره المعارف فاري است و همان طور كه نام رياضيات جديد در ايران با نام ايشان بستگي دارد، نام دايره المعارف فارسي نيز از نام مؤسس وباني آن يعني دكتر مصاحب تفكيك ناپذير است.

خود اياشن در فصل دهم، ذيل عنوان اصطلاحات و لغات نو، رئوس عقايدي را كه در مدت 40 سال تفكر و تعمق در امور فرهنگي موفق به كسب آن شده بيان كرده است. به طور كلي مدخلي را كه خود ايشان در دايره المعارف در 81 صفحه نوشته است، بهترين كليد براي دست يابي به خزانه دانش و بينش و انديشه فرهنگي و آينه عظمت فكري و نظام علمي اوست. آنچه در اين مدخل درباره حروف، ارقام، علائم اختصاري، الفباي صوتي، تلفظ ها صبط اعلام و ساير كلمات، ارجاعات، مقالات، اصطلاحات و لغات نو، املا، انشاء رسم الخط، نقطه گذاري يا سجاوندي و كلمات يوناني و لاتيني مي بينيم، نموداري است از روش علمي كاملا امروزي و مطابق با اصول جهاني ايشان.

در مورد ويژگيهاي اخلاقي مرحوم دكتر مصاحب هم فكر مي كنم اگر دخترشان توضيح بدهند گوياتر باشد.

ترانه مصاحب: پدرم در سال 1316 با مادرم ازدواج كردند كه حاصل اين ازدواج 5 فرزند است، 3 پسر و 2 دختر كه همه تحصيلات دانشگاهي دارند: خواهرم كه بزرگترين فرزند ايشان است ليسانسه زبان است، من دومين فرزندشان هستم كه فوق ليسانس رشته مديريت توانبخشي دارم، برادر ديگرم ليسانسه اقتصاد است و دو برادر كوچكترم داراي دكتراي رياضيات از دانشگاههاي كمبريج وادينبرو هستند. مهمترين ويژگي اخلاقي پدرم به نظر من، دقت فوق‌العاده و نظمي بود كه در كارها داشتند من تمام نظم و ترتيبي را كه در زندگي خود دارم، مرهون سختگيريها و دقت بي اندازه پدرم هستم و همين نظم هميشه براي من عامل مم موفقيت بوده است. من هرگز آخرين لحظه زندگي ايشان را فراموش نمي كنم. به خاطر دارم روز فوت ايشان صبح زود مطابق معمول از پله ها پايين آمدم كه چاي صبح را برايشان ببرم، چون اين كار جزء وظايف من در خانه بود. ايشان هميشه حدود ساعت سه نيمه شب بيدار مي شدند و به مطالعه و نوشتن مي پرداختند و تا ساعت پنج و نيم كار مي كردند، بعد حمام مي كردند و لباس مي پوشيدند و بين ساعت شش تا شش و نيم جلوي دانشسرا بودند، حتي گاهي اوقات قبل از نگهبان به آنجا مي رسيدند و منتظر مي ماندند تا در باز شود. ساعت 12 به منزل مي آمدند و پس از صرف ناهار مدتي استراحت مي كردند و دوباره از ساعت 2 كارشان را شروع مي كردند. بعضي اوقات مادرم به ايشان مي گفتند اين كتاب را از جلوي صورتتان كنار ببريد كه من چهره شما را فراموش نكنم. هميشه هم در تمام مسائل راهنماي ما بودند و مي گفتند علم و تحصيل علم را با مسائل مادي مخلوط نكنيد. آخرين بار هم وقتي من براي آوردن چاي به اتاق ايشان وارد شدم اول به نظرم رسيد كه د راتاق نيستند اما بعد متوجه شدم كنارم تخت روي زمين افتاده اند و درحاليكه قلم بين انگشتانشان است، مقداري خونابه از دهانشان خارج شده است.

مرحوم پدرم در مورد تحصيل فرزندانشان بشدت سختگير بودند، يعني اگر بر فرض ما يك نمره 14 مي گرفتيم جرئت نمي كرديم كارنامه مان را به خانه بياوريم، چون اصلا شوخي بردار نبود و خيلي نارحت وعصباني مي شدند و در اين گونه موارد به هيچ وجه گذشت نمي كردند. ما از همان سنين كودكي نزد خودشان عربي مي خوانديم و به خاطر دارم كتاب نصاب را فصل بندي كرده بودند و من و برادرم ناگريز بوديم هر هفته فصلي از آن را ياد بگيريم، اما با وجود اينكه ما بيش از سي چهل بار آن را براي يكديگر تكرار مي كرديم، باز هم وقتي در مقابل ايشان قرار مي گرفتيم، همه چيز از يادمان مي رفت و در نتيجه جريمه مي شديم. هر چند آن زمان اين سختگيريها به نظر ما درست نمي آمد ولي حالا شاهد ثمرات نيكوي آن هستيم و همه ما از اين بابت خود را مرهون و سپاسگزار ايشان مي دانيم. در مورد كتاب تئوري اعداد هم بايد عرض كنم كه چند روز پس از فوت ايشان، آقايي كه كار حروفچيني آثار پدرم را به عهده داشتند، به منزل تلفن كردند و سراغ اوراقي را كه براي تصحيح فرستاده بودند گرفتند. وقتي به ايشان گفتيم كه چه اتفاقي افتاده خيلي ناراحت شدند و گريه كردند. ما ناگزير شديم براي ادامه و اتمام تصحيح كتاب چاره‌اي بينديشيم. من د رحين مطالعه مقدمه كتاب متوجه شدم كه ايشان از دوستي نام برده اند كه مشوق تحرير آن مجلد بوده اند، لذا با ايشان تماس گرفتم و ايشان هم با كمال محبت، زحمت غلط گيريهاي بعدي را به عهده گرفتند كه لازم مي دانم از ايشان تشكر كنم. اين را هم حتما بايد بگويم، همه دوستان پدرم كه مادرم را مي شناسند، سهم عظيم مادرم تمام جوانب زندگي را اداره مي كردند تا پدرم بتوانند خودشان را وقف علم و كارهاي علمي خودشان بكنند.

مرحوم دكتر مصاحب، براستي از نوادري بودند كه آشنايي با ميراث فرهنگي سرزمينشان را با تبحر و تخصص در دانش جديد و شناخت فرهنگهاي بيگانه يكجا جمع داشتند. از جناب آقاي دكتر زرياب خوبي خواهش مي كنيم درباره عنايت و توجه مرحوم دكتر مصاحب به فرهنگ گذشته ما توضيح بفرمايند.

عباس زرياب خويي: همان طور كه آقاي مصاحب اشاره فرمودند، مرحوم دكتر مصاحب دو جنبه بارز داشتند يعني هم در علوم جديد، بويژه رياضيات، و هم در علوم انساني بي نظير بودند، اما از آنجا كه بنده از رياضيات اطلاع چنداني ندارم، طبعاً ارتباطم با ايشان به علوم انساني مربوط مي شود كه در اين زمينه شاهد بودم تا چه اندازه مثل يك متخصص متبحر، در جميع جنبه هاي اين علوم، صاحبنظر هستند و دقت و توجه دارند. بارها شاهد بودم كه ايشان مقالاتي را كه برخي از بزرگان و ارباب قلم نوشته بودند، به دليل ايراداتي كه بر آنها وارد بوده كنار مي گذاشتند و حتي پس از اصلاح هم اگر خطاي ديگري در آن مشاهده مي كردند، براي بار دوم و سوم آن را رد مي‌كردند، و حتي گاهي از نويسنده مي خواستند كار را دوباره از نو آغاز كند، اين را هم عرض كنم كه هر وقت ما اصل مطلب را مي ديديم، متوجه مي‌شديم كه حق به جانب ايشان است، البته اين موضوع به دليل ضعف آگاهي نويسنده نبود،‌ اشكال اينجا بود كه آنها خيال مي كردند اين دايره المعارف در حد شاگردان دبيرستاني است و لذا به همان مقدار اطلاعات بسنده مي كردند و دقت كافي هم در نوشتن آن به كار نمي بردند. اما مرحوم مصاحب خلاف اين عقيده را داشتند و فرضا در مورد مسائل تاريخي معتقد بودند كه بايد تمام سنوات به طور دقيق ذكر شود، نامها بدقت نوشته شود، و خلاصه هيچگونه تسامحي را نمي پذيرفتند و با سختگيري بسيار عمل مي كردند.

در موقع كار، برايشان دوست و دشمن مطرح نبود و در بسياري از مواقع حتي نسبت به دوستان هم خشمگين مي شدند و با اصرار مي خواستند مطلبي كه نوشته بودند عوض كنند. كساني كه در زمينه آثار علمي از جمله علوم رياضي و منطق جديد با ايشان همكاري داشتند، بخوبي از ميزان دقت و وسواس علمي آن مرحوم آگاهي دارند و حتما در جاي خود از آن صحبت خواهند كرد. بنده در همين قسمتهاي تاريخ و فلسفه و فقه كه با ايشان كار مي‌كردم و مقالاتي را براي نوشتن به بنده احاله مي فرمودند، مي ديدم كه در ارجاع به منابع، چه دقت و وسواسي دارند. ديدار ايشان هميشه براي من يادآور استاد دانشمندي بود كه به جزئي‌ترين نكات كار خود وارد است و هيچ نكته اي از نظرش دور نمي ماندو به تمام مطالب و محتواي كتابهايي كه در قلمرو كار اوست احاطه كامل دارد و همه منابع و رفرانسها را مطالعه كرده و مي شناسد. لازم مي دانم اين را هم بگويم كه ايشان علي رغم دقت و سختگيري در كار، فوق العاده مهربان و با محبت بودند و هر تقاضايي مي كرديم تا حد امكان آن را انجام مي دادند. به خاطر دارم سال 1343 كه تازه از خارج به ايران آمده بودم قرار شد براي كار به مؤسسه فرانكلين بروم و در آنجا مشغول كار ويراستاري شوم. بعد از مدتي به من گفتند بهتر است شما با آقاي دكتر مصاحب كار كنيد، از اين رو به خدمت ايشان رفتم و اين آغاز آشنايي ما بود. چند روز بعد از بنده خواستند چند مقاله بنويسم به ايشان بدهم. وقتي من در اتاق خودم مشغول نوشتن مقاله سوم بودم، ديدم خودشان تشريف آوردند و در كمال لطف و مرحمت گفتند: تبريك مي گويم، كار شما خيلي خوب بود. اين تشويق براي من خيلي با ارزش بود كه شخصي مثل دكتر مصاحب نوشته ناچيز بنده را بپسندد و مورد تفقد قرار بدهد. بعد ايشان گفتند شما اينجا نشينيد، بياييد در اتاق خود من كار كنيد. به هر حال لطف و عنايت ايشان هميشه براي من مايه دلگرمي و اشتياق بيشتر به كار بوده است. من در طول مدتي كه با مرحوم دكتر مصاحب همكاري داشتم بوضوح دريافتم كه ايشان از جميع جهات به تمام زواياي فرهنگ مملكتان آشنا هستند. خدا رحمتشان كند كه نمونه صادق شيفتگي به علم و دانش، و جست و جوگر راستين حقيقت بودند. اين انستيتوي فوق ليسانس رياضيات را كه تاسيس كردند، در نوع خودش كاري بسيار مهم و ارزنده و كم نظير بود، بخصوص دقتي كه در گزينش اشخاص صورت مي دادند قابل توجه بود. بسياري افراد برجسته را مي شناسم كه در امتحان آنجا مردود مي شدند. اساتيد خارجي زيادي هم با اين انستيتو همكاري داشتند. از جمله يك استاد نروژي بود كه من در يك ميهماني شاهد بودم چقدر نسبت به مرحوم مصاحب و مقام علمي ايشان احترام قائل است و تواضع و فروتني نشان مي دهد.

توجه خاص مرحوم دكتر مصاحب به تاريخ رياضيات در دوره اسلامي، و بررسي محققانه و دور از جنجال ايشان در آن باره شايان ذكر است، و عنايت ايشان را به ميراث فرهنگي آن دوره نشان مي دهد. از جناب آقاي مهندس معصومي همداني مي خواهيم تا در اين باره مطالبي بفرمايند.

حسين معصومي همداني: بنده مي خواهم صحبت راجع به آثار مرحوم دكرت مصاحب در تاريخ رياضيات را با مقدمه اي درباره خود ايشان شروع كنم. مرحوم مصاحب يكي از بارزترين و موفقترين نمونه هاي اشخاصي هستند كه در انطباق و انتقال علوم و فرهنگ جديد به ايران تلاش كردند و آثارشان هم گواه اين مدعاست و آنچه هم كه گفته شد مبين اين است كه وجه غالب در شخصيت ايشان همين امر بوده است. اين طور نيست كه بگوييم ايشان تئوريهاي خيلي جديدي آورده اند يا كارهايشان مثلا محافل علمي فرنگ را به لرزه درآورده است. آنچه كه هست ايشان محيط فرهنگي ايران را مخاطب قرار داده و سعي كردند مقداري از علوم جديد و روشهاي علمي جديد را به اين مملكت منتقل كنند، و در شمار موفقترين كساني هم هستند كه اين تلاش راكه حدود صد سال است در مملكت ما آغاز شده و همچنان هم ادامه دارد انجام داده‌اند. پرداختن به تاريخ رياضيات هم از همين مقولهاست. در واقع مي توان گفت كه ايشان آن بعد تاريخ رياضيات اسلامي را كه خود ما توجه چنداني به آن نداشتيم و فرنگيها اولين بار به آن توجه نمودند به جامعه ايراني معرفي كرد. براي مثال، هنگامي كه مرحوم مصاحب كتاب جبر و مقابله خيام را نوشتند- يعني سال 1317- هيچ منبعي در زمينه تاريخ رياضيات دوران اسلامي نداشتيم، و كلا اگر از كساني كه در مدارس جديد درس مي خواندند سوالي در اين مورد پرسيده مي شد هيچ پاسخي نداشتند، يا فرضا اگر از آنها كه درحوزه ها به تحصيل نداشتند، يا فرضا اگر از آنها كه در حوزه ها به تحصيل مشغول بدوند پرسيده مي شد كه يك كتاب مهم تاريخ رياضيات اسلامي را نام ببرند به احتمال بسيار زياد خلاصه الحساب مرحوم شيخ بهايي رانام مي بردند، يا از هر كسي مي پرسيدند خيام كه بوده، مي گفت شاعر يا در نهايت ممكن بود بعضيها بگويند حكيم بوده، يعني بيشتر از اين اطلاعي نداشتند و نمي دانستند كه رياضيدان هم بوده است و چه خدماتي در زمينه رياضيات انجام داده. در واقع كارهاي رياضي خيام را اروپاييها براي اولين بار مورد توجه قرار دادند. اين در حالي است كه اصولا از لحاظ تاريخي در دوراني كه اروپاييها ‌آثار اسلامي را ترجمه مي كردند، به خيام برنخورده بودند و او را نمي شناختند، تا در قرن نوزدهم متوجه او شدند و دو رساله مهم جبر خيام چاپ شد. مرحوم دكتر مصاحب سعي كردند اين جنبه از شخصيت خيام را كه اروپاييها كشف كرده بودند به دقيقترين صورت به فارسي زبانان معرفي كنند و به اين وسيله نشان بدهند كه نحوه تحقيق در تاريخ رياضيات و به طور كلي در تاريخ فكري ما چگونه است، و علاقمندان را متوجه كنند كه هر چند اين موضوعات مربوط به خود ماست، اما اگر با روشهاي جديد به سراغ آنها نرويم نتيجه چنداني نخواهيم گرفت.

به خاطر دارم در يكي از پانوشتهاي كتاب دومشان حكيم عمر خيام به عنوان عالم جبر كه در واقع همان صورت مكمل كتاب اول است، ايشان شديدا به يكي از بزرگان دوران معاصر درباره وجه تسميه قطع مكافي و قطع زائد و قطع ناقص پرخاش كرده اند و دليلشان هم اين بوده كه اگر ديگران آمدند و زحمت كشيدند و چنين چيزي را با متدهاي جديد روشن كردند چرا ما نبايد از آنها استفاده كنيم و فقط به آنچه به طور سنتي نقل شده و معني آن هم معلوم نيست اكتفا كنيم. همچنين ايشان در آثارشان بشدت از افتادن به دام اينكه در بررسي تاريخ علم تمام محاسن را به ايرانيان يا مسلمين منسوب كنند پرهيز داشتند، درست بر خلاف كساني كه با اطلاعات بسيار دست و پا شكسته و ناقص خود مثلا مي نويسند خيام كاشف هندسه غير اقليدسي بوده است. اين حرف به يك اعتبار بسيار ضعيف و معني خاص درست است كه اگر در اين صورت هم توضيح كافي درباره آن داده نشود مي تواند حتي گمراه كننده باشد. مرحوم مصاحب مطلقا اهل اين نوع برداشتها كه در واقع نتيجه عدم آشنايي صحيح با تاريخ رياضيات اسلامي و تاريخ رياضيات در گذشته است نبود. مسئله مهم در مورد ايشان اين است كه نه تنها روش درست تحقيق در تاريخ علوم اسلامي را مشخص كردند، بلكه نمونه ارزنده اي از آن را هم به دست دادند.

لطفا بفرماييد توجه به تاريخ رياضيات در دوران اسلامي چه فايده اي ممكن است داشته باشد؟

معصومي همداني: تا جايي كه اطلاع دارم هيچ تفاوتي ميان تاريخ رياضيات اسلامي با تاريخ رياضيات يونان با قرون وسطي يا تاريخ آنچه مقدم بر پيدايش رياضيات جديد است وجود ندارد. در اينجا دو فايده وجود دارد: يكي فايده كلي فرهنگي است كه تاثيري عميق و در عين حال غيرمحسوس دارد و مثل هر تاريخ ديگري وقتي با عوامل ديگر پيوند مي خورد، هويت فرهنگي و ملي را تقويت مي كند و آن كشور خودش را صاحب ميراث واحدي حس مي كند. ديگر اينكه براي اهل علم بسيار مفيد است. البته ممكن است از جزئيتات، مطالب مهمي عايدشان نشود اما گاهي در اين ميان افكاري از زير خاك بيرون مي آيد و غبار رويي مي شود و به صورتي جديد عرضه مي شود كه بسيار ارزشمند است. حالا ممكن است اين خيلي كم پيش بيايد كه انديشه جديدي بكلي مورد غفلت مانده باشد، ولي به هر حال اين در شمار قوايدي است كه درتاريخ علم خيلي اهميت دارد. اما نكته اي را كه بايد در نظر داشت اين است كه رياضيات قديم به هيچ وجه رياضيات ابتدايي نيست، فرضا ممكن است در قديم يك قسمت از خلاصه الحساب رياضيات ابتدايي به شمار مي رفته اما رساله جبر خيام در حد رياضيات عالي آن دوره است و به هيچ وجه چيزي نيست كه مثلا امروزه در مدارس درس بدهند يا روشهايش ابتدايي باشد، اما اينكه آيا اينها فايده علمي دارد يا نه، اين امري جداگانه است. طبعا من گمان نمي كنم براي كسي كه كار رياضي مي كند، بعضي آدمهاي تاريخي رياضيات نظير ارشميدس واقعا جنبه تاريخي پيدا كرده باشند، منظورم از تاريخي اين است كه نشود هيچ چيز تازه اي از آنها ياد گرفت، براي اينكه فكر او آنقدر اصيل و بديع بوده كه هنوز هم ممكن است آدمي به سراغش برود و چيز تازه اي كشف كند. همان طور كه در قرن نوزدهم متوجه شدند كه چرا همين ارشميدس بعضي روشها را در محاسبه سطح مردود مي دانسته و روشهاي پر زحمت ديگري را به جاي آنها انتخاب كرده است. اين از غنايم و فوايد تاريخ علم است كه خيلي كم به دست مي آيد اما وقتي هم كه حاصل شود اهميت زيادي دارد.

از جناب آقاي دكتر اسرافيليان خواهش مي كنيم تا درباره موسسه رياضيات، و سهم شادروان دكتر مصاحب در وارد كردن رياضيات جديد و تئوري اعداد به ايران مطالبي بيان كنند.

ابراهيم اسرافيليان: حقا بايد گفت كه درباره مرحوم مصاحب بايد خود مرحوم مصاحب صحبت مي كرد، ولي متاسفانه ايشان هرگز حاضر نبود كلامي راجع به خودش بگويد، بلكه حاضر نبود كسي كلامي در تمجيدش بگويد. من نمونه‌اش را به چشم خودم ديدم كه وقتي دانشجويي از همدوره‌هاي ما خواست تعريفي از ايشان بكند، دكتر مصاحب با شدت به او برگشت و حرفش را قطع كرد و با لحني خاص گفت كه تو آمده‌اي مرا گول بزني، من بيشتر از هر كس به جهل خودم واقفم و مي دانم كه چقدر نمي دانم، برو بي كارت.

من تنها به عنوان شاگرد ايشان چيزي مي گويم. من در دوره اول همين موسسه رياضيات، از سال 45 شاگرد ايشان بودم. شايد ايشان از سالها قبل به فكر بود كه موسسه اي داير كند و رياضيات اين مملكت را پايه ريزي كند. براي آن دوره ايشان سه دفعه در روزنامه هاي آن زمان اعلان داده بود كه افرادي را كه در امتحان موفق شوند در موسسه خواهد پذيرفت. مي دانم كه دو دفعه امتحان گرفته بود ولي هيچ كس را قبول نكرده بود، و در دفعه سوم هم كه به قول معروف قدري سطح توقع را پايين آورده بود و ديگر به افرادي نظير ما راضي شده بود، باز با وجود آن كه پانزده يا بيست نفر مي خواستند، فقط هفت نفر را پذيرفتند، و بعد از سه ماه، هشت نفر ديگر را هم به قول معروف ارفاقاً قبول كردند.

سختگيريهاي ايشان، مثل سختگيري پدري بسيار عاقل بود. از اين جهت مي گويم عاقل كه بعضي اوقات پدرهاي سختگيري هستند كه وقتي مي بينند فرزندشان لابه مي كند، دلشان به رحم مي آيد و دست از سختگيري مي كشند، ولي دكتر مصاحب ابدا دست نمي كشيد. به ياد دارم يكي از دوستانم كه از ايشان رنجيده بود، وقتي براي خداحافظي خدمت ايشان رفت، از برخورد مرحوم دكتر مصاحب يكه خورده بود، چون اياشن با ملاطفت و با لحني پدرانه از او استمالت كرده و گفته بودند آقا من غرضي ندارم، بلكه مي خواهم شما چيز ياد بگيريد، بيخودمي خواهيد برويد، حالا بمانيد. عجيب مواظب بود و به مواقع كمك هم مي كرد. يادم هست كه وقتي اتومبيل به من زده بود، اولين كسي كه در بيمارستان بالاي سرم ديدم، دكتر مصاحب بود، نه پدرم، نه برادرم.

اينكه فرمودند ايشان مقاله اي ننوشته كه اروپا را تكان بدهد، شايد واقعا اين طور باشد، ولي بايد گفت كه ايشان خود را فداي علم و تعليم علم كرد و اگر يك دهم وقتي را كه براي نوشتن قسمتي از دايره المعارف يا كتاب تئوري اعداد، يا كتابهاي ديگر صرف كرد، صرف نوشتن مقاله اي مي كرد، بهترين مقالات را مي نوشت.

اين امر بسيار روشني است و فكر نمي كنم كسي منكر آن باشد كه تا زمان ايشان و پيش از تاسيس موسسه رياضيات، رياضيات در دانشگاههاي ما در سطح بسيار نازلي بود. خود من دوره ليسانس را در سالهاي 38 و 39 گذراندم كه يك قسمت كلكولوس، يعني همين محاسبه حد و مشتق و انتگرالگيري بود كه به آن مي گفتند «آناليز»، چند راه حل معادلات ديفرانسيل كلاسيك ساده با ضرايب ثابت درجه اول يا حداكثر درجه دوم را هم ياد مي دادند، و تمام مي شد. از تئوري مجموعه ها و رياضيات مدرن و غيره، اصولا اسمي هم نبود، ولي دكتر مصاحب آمد و بر پايه مقدمه اي كه سالها قبل فراهم كرده بود، يعني همان كتاب مدخل منطق صورت، برنامه ها را عوض كرد و برنامه اي بسيار پخته و در سطح بالا تنظيم كرد، مطالبي را كه قبلا در بعضي دوره هاي فوق ليسانس گذاشت و مطالب قبلي كل دوره ليسانس را آورد جزو چند واحد اوليه ليسانس، و به اين نحو سطح رياضيات را بالا آورد. علاوه بر اين ارزش آثار ايشان در اين بود كه نگرش جديدي را در رياضيات مملكت به وجود آورند. مدخل منطق صورت كه در سال 34 نوشته شده، واقعا كتابي پايه اي است. و بخصوص در موضوع تئوريهاي قياسي كه پايه كل رياضيات و استدلال  است، بسيار تميز و پاكيزه نوشته شده، با وجود اين كه تخصص ايشان آناليز بود،‌ولي در منطق واقعا تسلط داشت. همين طور بود در تئوري اعداد كه 5 جلد كتاب با اين حجم و اين دقت نوشته است. در آناليز هم كه رشته تخصصي ‌اش بود واقعا بد طولا داشت و تا آنجا كه من به عنوان شاگرد ايشان اطلاع دارم، در همه شاخه هاي آناليز مسلط بود.

همان طور كه آقايان هم فرمودند، ايشان واقعا هيچ تسامح و سهل انگاري و گذشت از حقيقت نبود و طاقت نمي آورد كسي حقيقت را پايمال كند. در آن زمان برخلاف خيليها كه افتخارشان به اين بود كه براي به اصطلاح تجديد مابي هم كه شده نيشي به مذهب و معتقدات افراد بزنند، ايشان لحن تشويق آميزي هم در اين زمينه داشت و گاه حتي مثالهايي از قران مي زد كه نشانه آشنايي ايشان با معارف اسلامي بود. همان طور كه عرض كردم به اعتقادات افراد احترم مي گذاشت و خود ايشان هم تا آنجا كه بنده درك كردم فرد بسيار معتقدي بود.

روحش شاد باشد و اميدوار هستيم كه خداوند ايشان را با بزرگان علم محشور كند. من به نوبه خودم، و از طرف تمام افرادي كه علاقه به علم دارند، از كيهان فرهنگي بي دريغ و خالصانه تشكر مي كنم كه اين جلسه را برگزار كردند و اميدوارم كه ان شاءالله اين كار را ادامه بدهند.

با تشكر از آقايان دكتر اسرافيليان، از جناب آقاي دكتر شفيعي‌ها كه سالها در امر تدريس و تاليف در زمينه رياضيات سابقه درخشان دارند، خواهش مي كنيم درباره تاليفات رياضي مرحوم مصاحب اظهارنظر بفرمايند.

محمدهادي شفيعي‌ها: فكر مي كنم آنچه را لازم بود اساتيد معظم گفتند. يكي دونكته كوچك در تاييد فرمايش بعضي از دوستان عرض مي كنم. قبل از مرحوم مصاحب شايد تئوري اعداد اصولا در ايران شناخته نشده بود، يا لااقل مفهومي كه بعد از تاليفات مصاحب براي من و بسياري ديگر از معلمين رياضي پيدا شد، به هيچ وجه وجود نداشت. شناساندن تئوري اعداد كه بنيان رياضيات است از خدمتهاي خيلي بزرگ ايشان است. مطلب ديگري كه بايد بگويم نحوه تدوين كتابهاي رياضي ايشان است. بصيرت و دقتي كه ايشان در تنظيم اين كتابها داشتند نشان مي دهد كه هنگام نوشتن، واقعا هيچ كتابي در زمان خودش نبوده كه ايشان مطالعه نكرده باشد. اين خيلي مهم است مولف آخرين اثري را كه در موضوع تاليفش نوشته شده ديده باشد و بعد دست به نوشتن ببرد. همان طور كه در اين مجلس هم اشاره شد، بسياري از استادان اروپايي عيناً چنين هستند. بنده هم كه چند صباحي براي تحصيل به آن ديار رفته بودم، استادم در دانشگاه كمبريج يكايك كتابهايي را كه من ديده بودم اسم برد و پرسيد كه آنها را خوانده ام يا نه؟ يك جلد كتاب بود كه شش ماه از چاپش مي گذشت، استادم گفتند اين كتاب را نخوانده‌اي، اين راه بخوان و بعد دوباره بيا تا باهم صحبت كنيم. مرحوم مصاحب از معدود افرادي بود كه وقتي مي خواست در زمينه اي تحقيق و تاليف كند، تا آخرين كتاب را نديده بود، دست به نوشتن نمي برد. ديگر فكر نمي كنم چيز تازه اي به نظرم بيايد.

خيلي متشكريم. از آقاي دكتر حسني مي خواهيم با توجه به دوران شاگردي شان و درك محصر استادي مرحوم مصاحب مطالبي بيان فرمايند.

اكبر حسني: من افتخار دارم كه در دوره دوم موسسه رياضيات شاگرد دكتر مصاحب بودم. دكتر مصاحب با آن استعداد خارق العاده اي كه داشتند، زماني در كمبريج بودند كه دوره تحول رياضيات بود و در آنجا از فكر هاردي، راسل و وايتهد، در رياضيات و منطق تاثير پذيرفتند. قصد دكتر مصاحب آن بود كه افرادي را پرورش دهند تا اين رياضيات جديد را در دانشگاهها پياده كنند. ايشان خيلي سختگير بود، آن قدر كه بعضيها ناراحت مي شدند و اصلا دوره موسسه رياضيات را رها مي كردند. دكتر مصاحب مي گفت: «اينجا تنبل خانه شاه عباس نيست، هر كس اينجا آمده بايد مثل خودمن كه كارم را از ساعت پنج صبح شروع مي كنم، كار بكند: روز و شب و تابستان و در كتابخانه، اين جا تعطيلي ندارد» ايشان اهل تسامح نبود و مي گفت در كار اجرايي قدري دغل كاري هست و بايد تسامح كرد، براي همين از كار اجرايي زياد خوشش نمي آمد. به خاطر دارم خودشان تعريف مي كردند يك وقت رفتيم براي اصلاح تعليمات عاليه، ديديم كسي رفته شش ماهه از ايتاليا يا فرانسه دكترا گرفته، ما گفتيم تاييد نمي شود، به ما اعتراض كردند كه اين به فلان وزير وابسته است و بايد تاييد شود، ولي ما گفتيم تاييد نمي شود، تا آنجا كه بعد ازمدتي گفتند شما بفرماييد تعليمات متوسطه را اصلاح كنيد، ما خودمان تعليمات عاليه را اصلاح خواهيم كرد، و در كار اصلاح تعليمات متوسط هم آن قدر اعتراض كردند كه ما هم كار اجرايي را بوسيديم و كنار گذاشتيم.

اين خاطراتي است كه من از ايشان دارم. طلب آمرزش مي كنيم براي ايشان و اميدواريم كه ان‌شاء الله روحشان شاد باشد.

خيلي ممنون، آقاي دکتر موحد، جنابعالي که اخيرا تاليف تازه اي درباره منطق جديد به فارسي منتشر ساخته ايد، لطفا نظرتان را درباره کتاب مدخل منطق صورت بيان بفرماييد.

ضياء موحد: بله. خيلي کوتاه عرض کنم که من متاسفانه نه افتخار شاگردي دکتر مصاحب را داشتم، نه همکاري، بلکه جمعا ايشان را دوبار ديدم و دليلش هم مقاله اي بود که زماني در تجليل کتاب مدخل منطق صورت نوشته بودم. گويا اولين بار بود که کسي چنين کاري مي کرد، و اين اثر خوبي در ايشان گذاشته بود، و  به همين دليل قبول کردند که مرا ب÷ذيرند. البته هيچ کس قبول نکرد که تلفني بکند تا من بروم ايشان را ببينم، همه طفره مي رفتند و مي گفتند که جرئت اين کار را ندارند. خودم رفتم و به کسي که چاي مي برد گفتم بگوييد يک فقير الي الله براي ديدنشان آمده است. ايشان دو سه مرتبه اسمم را تکرار کردند و شناختند، بعد هم محبت کردند و دعوت کردند که به همان موسسه رياضيات بروم. دو سه تا از کتابهايي را هم که از ماخذ مدخل منطق صورت بود به من مرحمت کردند و من هنوز آن کتابها را که آثار علامتهاي ايشان زير سطرها و کنار صفحاتشان هست، دارم.

کتاب ايشان در زماني چاپ شد که 45 سال داشتند. من نمي دانم ايشان اسناد منطق داشته اند و منطق را زير نظر استادي کار کرده اند يانه، ولي احتمال مي دهم خودآموزي کرده باشند، و از 1327 که به ايران آمدند تا زمان انتشار آن کتاب، چند سال را صرف کار منطق کرده باشند. همان طور که جناب آقاي شفيعي ها فرمودند همه کتابهاي مربوط به اين موضوع را خوانده اند. اساسا تحت تاثير کتاب اصول رياضيات (Princlpia Mathematica) راسل و وايتهد، و بعد کتابهاي روسر (rosser) و کپي (Copi) ، و ساير کساني هستند که به صراحت از همه آنها اسم برده اند. در مجموع جو آن زمان بر کتاب حاکم است. هنوز لوژيسيسم (logicism) در کتاب هست. يعني ايشان امکان مي دهند که مي شود رياضيات را به منطق تحويل کرد. قضاياي گودل ذکر شده، ولي مسائل نحو (syntax) و معناشناسي (semantics) دقيقا از هم جدا نشده. گمان مي کنم ايشان را در سال 1352 ملاقات کردم که سالها از چاپ کتاب مي گذشت. ايشان راجع به کتاب زياد صحبت نکردند و من به ياد دارم که گفتند آن کتاب قديمي است. بنابراين گمان مي کنم با تاسيس آن موسسه و آمدن استادهاي خارجي و تماسهاي بيشتر، خودشان متوجه شده بوند که کتاب را لازم است بازنويسي بکنند، اين راجع به محتوا، اما درباره خود کتاب هم بايد مطالبي عرض کنم. شماره اين کتاب در فهرست انتشارات دانشگاه تهران، 227 است، و از آن تعداد کتاب، 150 تا کتاب درسي است، که به جز چند مورد همه نام تاليف ندارند. اين کتابهاي تاليفي چنان بود که من دانشجو اگر مختصري انگليسي ياد گرفتم، به خاطر فرار از خواندن آنها بود. ما واقعا وقت تلف کرديم روي بعضي از اين کتابها که درست تنظيم نشده بود، ترجمه درست هم نشده بود. وقتي کتاب مدخل منطق صورت به دستم رسيد، برايم تحولي بود، و ديدم که با کس ديگري و چيز ديگري روبرو هستم. اولا لحن کتاب شتابزده نيست و معلوم است که دست ادم در دست يک استاد است که دارد آدم را از جايي به جاي ديگر مي برد. اين کتاب چنان اطمينان در من ايجاد کرد، و کتابهاي بعديشان هم چنان اطميناني ايجاد مي کند که هر کس مي خواند مي فهمد که نويسنده استاد است. قاطع و مطمئن مي نويسد، مطمئن گام برمي دارد، و مي توان به دنبالش رفت. اين امر در کتابهاي افرادي که در کارشان صالح نيستند ديده نمي شود. اين کتاب از نظر اصول کتاب نويسي شاهکار است. تعداد علائم را نگاه کنيد، چاپ را نگاه کنيد، تبويب و تدوين را ببينيد، اينها را نمي شود عينا، از کتاب خارجي گرفت. حسن سليقه اي که ايشان نشان داده اند، در آن زمان بي نظير است. هيچ نظيري من برايش نمي شناسم. آقاي معصومي شما که در کار کتابهاي درسي بوديد، آيا نظيري دارد؟

معصومي همداني: نخير، ندارد.

موحد: و اگر اين نوع کتاب نويسي تکامل ÷يدا کرد، خود ايشان تکاملش بخشيد. در کتاب آناليز نوشته است که کتابهاي رياضي فارسي بايد در سطح استاندارد جهان باشد، و کتابهاي آناليز و تئوري مقدماتي اعداد واقعا در سطح استاندارد جهاني هستند. من ديگر درباره کتاب مدخل منطق صورت حرفي ندارم.

شفيعي ها: اجازه بفرماييد يک کلمه در مورد فرمايشتان عرض کنم. فرموديد که مرحوم دکتر مصاحب دوره منطق را احتمالا خودشان فرا گرفته اند، آن طور که من از خود ايشان شنيدم، فرمودند که من در همان مدتي که در انگلستان بودم، از کلاسهاي منطق راسل، به دفعات هر وقت امکان برايم ÷يدا مي شد استفاده مي کردم.

زرياب خويي: بله اين مطلب را من هم از ايشان شنيده بودم.

موحد: بنابراين يک نکته تاييد مي شودو آن اين که ايشان شديدا تحت تاثير کارهاي راسل بوده اند و مانند خود راسل به تفکيک دقيق مسائل منطقي و فرا منطقي توجه نداشته اند.

با تشکر از جنابعالي. گذشته از شيوه بيان محتوا، دو ويژگي برجسته ديگر هم در آثار دکتر مصاحب به چشم مي خورد: يکي چاپ نفيس آنهاست و ديگري کاربرد لغات مناسب در برابر اصطلاحات خارجي در آنها. از استاد احمد آرام مي خواهيم در باب وضع لغات جديد و کاربرد علائم جديد در آثار دکتر مصاحب توضيح بفرمايند.

آرام: يکي از ارزنده ترين خدماتي که مرحوم مصاحب به کمک دوستانشان انجام دادند و تا پايان عمر ايشان هم ادامه داشت مسئله لغت سازي است. يکروز که در محل کارم نشسته بودم، آقايي به آن جا آمد. در آن لحظه من در حال مطالعه مطلبي بودم که در آن واژه روانشناسي پسيکوز چند بار تکرار شده بود و چون آن آقا هم اهل همين پسيکوها بود از ايشان سوال کردم به نظر شما به جاي اين واژه در فارسي از چه لغتي بايد استفاده کرد؟ ايشان پاسخ دادند اين يک لغت بايد استفاده کرد؟ ايشان پاسخ دادند اين يک لغت بين المللي است و نيازي ندارد آن را ترجمه کنيم. در آن وقت کتابي کنار دستم بود که به 9 زبان نوشته شده بود- اولين آن انگليسي و آخرين آن ژاپني بود- کتاب را باز کردم و به آن شخص گفتم: لغتي جديدتر از الکترون که نداريم، ببينيم اين کلمه که شايسته بين المللي شدن است از  انگليسي به ژاپني چگونه برگسته است. در قسمت ژاپني کتاب، حدود سي، چهل بار کلمه الکترون و مشتقان آن به کار رفته بود اما به اين صورت که واژه هاي ژاپني جايگزين آن شده بود.

مرحوم مصاحب کاملا برخلاف آن آقا که کمي تنبل بودند و به جاي ساختن کلمه فارسي در برابر لغت فرنگي، با اين استدلال که اين کلمات بين المللي است و بايد همان لغات را به کار برد، همواره سعي داشتند بهترين و مناسبترين کلمات را پيدا کنند و بسازند. مدتي قبل، يک خبرنگار آمريکايي گزارشي از ايسلند ارسال کرده و در آن نوشته بود که در اين کشور هيچ کلمه غير ايسلندي را نمي پذيرند و حتي براي کلماتي نظير تلويزيون و راديو هم با تلاش فراوان معادلهاي مناسبي يافته و آنها را به کار مي برند. مرحوم مصاحب به مسئله لغت سازي خيلي اهميت مي دادند و زحمت زيادي براي آن کشيدند. به خاطر دارم ما براي کلماتي که در زبان فرانسوي به (tion) ختم مي شوند خيلي گرفتاري داشتيم يا مثلا درباره کلمه «اکسيژن» که بالاخره آن را به اين صورت درست کرديم و گفتيم وقتي «اکس» به معني سرکه با کلمات ديگري ترکيب مي شود و معني تازه اي مي سازد و فرضا مصدر «اکسيد اسيون» از آن ايجاد مي شود، ما هم ÷يش خودمان يک مصدر جعلي مي سازيم و «اکسيدن» را درست مي کنيم که معني آن به صورت «اکس» در آوردن است، همان طور که در فارسي از مصدر رفتن، روش حاصل مي شود يا از مصدر سوختن، سوزش پديد مي آيد، از «اکسيدن» هم «اکسايش» به دست مي آيد. يا مثلا از «الکتريفيکاسيون» مصدر «برقش» را ساختيم يا از «ئيدراسيون» ] ئيدر به معني آب[ مصدر «آبش» را درست کرديم، بعد براي «دئيدراتاسيون» يعني عمل عکس آن هم گفتيم مادر فارسي واژه «وا» را داريم (مثل کلمه وارفته) و به کمک آن کلمه «وابش» را درست کرديم که اين کلمات در کار ترجمه دست ما را خيلي باز مي گذارد. به هر حال ما بيش از دو هزار کلمه براي اصطلاحات جغرافيايي ساختيم و بعد از آن هم کار را ادامه داديم و براي اصطلاحاتا رياضي و فيزيک و امثال آنها هم لغت سازي کرديم حالا هم اميدوارم به کمک جناب آقاي مصاحب لغات ديگري ÷يدا کنيم و به صورت کتاب به عنوان ياد بود دهمين سالگرد درگذشت مرحوم دکتر غلامحسين مصاحب به چاپ برسانيم.

مصاحب: بله فکر خوبي است.

آرام: بله. عرض کنم که آقاي دکتر مصاحب در اينکه حق را به جاي خودش بنشاند، لجوج بود. همين قدر که آدم بايستد و بگويد آقا من اين علامتي را که گذاشته ام، همين را مي خواهم،، نياز به اصرار و لجاجت دارد. آقاي دکتر مصاحب براي آنکه ايستادگي مي کرد و حرفش را هم به کرسي مي نشاند کتابهايش به اين خوبي درآمده. ايشان در هر مورد وقتي مي گفت فلان علامت بايد به فلان نحو به کار رود، مثلا بالاي حرف باشد، يا ÷ايين حرف، و کوچکيش نسبت به آن حرف چه اندازه باشد، دقت مي کرد تا همان طور باشد، ما به اين دقتها عادت نداريم و اهميت آن را نمي فهميم، اگر هم دقتي هست غالبا فقط براي کارهاي احمقانه است. براي همين در فرانکلين غالبا بين مرحوم دکتر مصاحب و گردانندگان آن جا دعوا مي شد، آنها هم مثل بقيه مردم بودند يکي از کارهاي من همين بود که بيايم واسطه بشوم و قهر آقاي دکتر مصاحب را جبران کنم و او را از خانه ببرم. دفعه آخري که آن خدا بيامروز رفت، به من گفت که خواهش مي کنم ديگر عقب من نيا، و من چون او را دوست داشتم، حرفش را قبول کردم. همين شد که کار دايره المعارف ول شد، و به همين جهت اين جلد آخر به هيچ وجه آن کمالي را که در آن دو جلد هست ندارد. البته من تا آخرين روزي که ديدن قسمتهايي از اين کتاب را که به من مربوط بود به آخر رساندم، ماندم ولي از آن روز به بعد ديگر نرفتم. البته برادر مرحوم دکتر مصاحب دو سه سال خيلي زحمت کشيد تا بلکه تا حدي جبران بکند، و ان شاءالله جبران شده باشد، ولي اولا همه کس، آن قلدري علمي ايشان را که لازم هم هست ندارد، و ثانيا آن علم را هم که حق اين قلدري را به آدم مي دهد، هر کس ندارد. در اين دنيا قلدر زياد هست ولي قلدرهايي که فقط قلدرند و تنها پشتوانه قلدريشان قداره اي است که در دست دارند و ديگران را مي ترسانند. فقط اگر آن قداره علم باشد مي توان کاري انجام داد که دکتر مصاحب کرد.

شفيعي ها: ضمن فرمايش ايشان يک چيزي به نظرم آمد. من به مناسبت کاري که دارم روزي دست کم ده دوازده بار به دايره المعارف مرحوم دکتر مصاحب مراجعه مي کنم، و روزي نيست که همکاران من در مرکز نشر دانشگاهي نياز به اين کتاب پيدا نکنند، ولي از مسئولين اين جلد سوم خواهش مي کنيم که لطف کنند و زودتر آن را حاضر کنند که واقعا مورد نياز است. من الان پنج شش سال است مي شنوم که قرار است اين کتاب را چاپ کنند، ولي هنوز خبري نيست.

عليرضا حيدري: درباره خود دايره المعارف آقاي محمود مصاحب توضيح خواهند داد. تاخير در انتشار جلد سوم دايره المعارف چند علت دارد که اميدوار هستيم هر چه زودتر مشکلات مرتفع شود و بتوانيم کتاب را عرضه کنيم.

مصاحب: بله بايد بگويم که اساس دايره المعارف فارسي بر دايره المعارف کلمبياي کوچک (Columbia desk encyclopaedia) بود، و قرار بود که در دو سال تهيه بشود، و بعد برويم بر سر کلمبياي بزرگ، ولي در عمل به مشکلاتي برخورديم. جمع مقالاتي که  ارجع به ايران و اسلام در آن کتاب بود، شايد از صد و چند تا تجاوز نمي کرد، در حاليکه چهار هزار مقاله راجع به آمريکاي لاتين و کانادا و ممالک اطراف امريکا داشت، و تمام ده کوره هاي آمريکا در آن آمده بود. ما گفتيم هر آبادي و واحد جغرافياي امريکا را که از پنجاه هزار جمعيت کمتر داشته باشد حذف مي کنيم، و در عوض تمام شهرستانها، بخشها، دهستانها و روستاهاي ايران را که بيش از 250 نفر جمعيت داشته باشد، اضافه مي کنيم، تمام کتابهاي معتبر فارسي، تمام رجال ايران، و تمام دانشمندان اسلامي را اضافه مي کنيم. دو هزار مقاله به افغاستان، هندوستان، عراق، و ديگر کشورهاي مجاور ايران اختصاص داديم. علاوه بر اين، در نگارش دايره المعارف از عبارت پردازي چشم پوشيديم و شيوه تلگرافي کاملا رعايت شد، بخصوص با استفاده از علائم اختصاري به مقدار معتنابهي از تعداد صفحات کتاب کاسته شد. در جلد اول، مقالات نسبتا کوتاه، و حد متوسط ده سطر بود. البته مقاله پنجاه سطري هم بود، يک سطري هم بود، اين که گفتم مقدار متوسط بود. در جلد دوم متوسط مقالات، پانزده سطري است. متاسفانه مرحوم دکتر مصاحب در اواخر حرف «غ» از کار دايره المعارف دست کشيدند و همان طور که آقاي آرام فرمودند، اصرار هم ديگر فايده نداشت و از آن پس دايره المعارف به نحو دگيري اداره شد. از جمله عبارت پردازي و تعارف در آن زياد شد، و اغلاط زيادي هم در آن راه يافت. براي نمونه، در مقالات حرف «م» چهار هزار و هشتصد غلط پيدا کردم. يا مثلا مي ديديم مامون خليفه عباسي که در 218 مرده، در 1030 در يک جنگ صليبي شرکت کرده! مسلم بود که اينها غلط است. وقتي به اصل مراجعه کرديم، ديديم نوشته صليبها قلعه اي را که مامون ساخته بوده در آن تاريخ گرفته اند، و در ترجمه اشتباه شده است. آن قدري که مي شد اشتباهات و بي سليقگيها را اصلاح کرديم. اصلاح حرف «ي» هنوز انجام نشده است.

چه وقت به دست مشتاقان خواهد رسيد؟

مصاحب: آن را ديگر آقاي حيدري مسئول شرکت خوارزمي بايد بگويند، ما 31 خرداد پارسال آن را تحويل افست داده ايم.

حيدري: اخيرا به من اطلاع دادند که هيئت مديره قبلي شرکت اميرکبير تصميم گرفته دو جلد اول و دوم را عينا افست کند. به آقايان عرض کردم که اين اثر پنجاه، شصت درصدش غلط است، يعني آنچه به نام زنده خوانده شد، ديگر مرده است. خوب سي سال از تدوين آن کتاب مي گذرد. مراکز جغرافيايي عوض شده، اساس بعضي علوم عوض شده و... حالا مي خواهند اين را تجديد چاپ کنند. اين فقط خرج بيهوده است. من به هيئت مديره جديد اميرکبير گفتم که لااقل بيايند و در يک جلد ضميمه مشخص کنند که کدام مقالات غلط است، به اين ترتيب که مقالات غلط دايره المعارف غلط است، به اين ترتيب که مقالات دايره المعارف را مثلا با ستاره مشخص کنند و به آن جلد ضميمه ارجاع بدهند.

شفيعي ها: اگر اجازه بفرمايد من يک نکته را اضافه کنم. اسامي بعضي  از دانشمندان، حتي از رياضيدانها هست که اصولا در دايره المعارف پيدا نمي شود. در صورتي که خود دکتر مصاحب صاحب نظر بودند و اسم بعضي از آنها را در تئوري مقدماتي اعداد آورده اند ...

مصاحب: مي دانيد که به استثناي روساي جمهور و پادشاهان يا برندگان جايزه نوبل، اسم افراد زنده در دايره المعارف نمي آيد. البته در دايره المعارف فارسي اسم برندگان نوبل تا 1974 آمده است که ناقص است.

شفيعي ها: من خواهش مي کنم تجديد چاپ آن دو جلد را موکول به انتشار ضميمه کذابي نکنيد، چون اين کار خودش سي سال طول خواهد کشيد.

از اساتيد گرانقدري که دعوت کيهان فرهنگي را براي شرکت دراين نشست پذيرفتند سپاسگزاريم و از برادر ارجمند جناب آقاي حسين کمالي که در انجام اين مهم صميمانه همکاري کردند تشکر مي کنيم و با اين اميد که نسل جوان ما در دقت نظر و شدت عمل به دانشمندان فرزانه شادروان دکتر غلامحسين مصاحب تاسي و اقتدا کند براي آن فقيد سعيد طلب مغفرت مي نماييم.