واینک اینجا نایین ؛ شهر نایین

ناصر طالبی نژاد

امان از دست جوون های  امروزی ؛ انگاری هیچی  حالی شو ن نیست ؛ نه بزرگتر نه کوچیکتر ، نه زن و نه مرد ؛ هیچی . ریخت ا شون رو  نیگاه کن ؛ آخه این هم شد طرز لباس پوشیدن! این هم شد مدل مو ! هیچ کاری شون به آدمیزاد نرفته .  یکی نیست بپرسه آخه شماها چی می خواین از این دنیا . ! والا به خدا ، شب و روزاشون  معلوم نیست . وقت و بی وقت  یا پای تلویزیون  نیشستن و زرپ زرپ از این شبکه به اون شبکه می رن ، یا بالا پشت بوم  چی چیه ! دیس  ،دیش  نمی دونم هر چی ، می ذارن و بر می د ارن  . یا  چهار چش ، می شینن جلو کامپیوتر ، یا اون کوفتی  چیه ! ماهواره . سر سفره و تو رختخواب هم  که دائم با  این ماس ماسک ها ، اسمش چی بود! موبایل ، ور می رن . انگاری جن زده شدن  . اصلأ  تو این دنیا نیستند  آقا .  آخرالزمون که می گن همینه دیگه . خدا به دادشون برسه .! آی ی آ ی ی ...

این ها نمونه کوچکی از اعتراض نسل و یا نسل های قدیم است ، به جوانان یا نسل امروزی . آیا واقعأ برای نسل جدید اتفاق خاصی افتاده است ! آیا  نگرانی  جدی در راه است  ؟ آیا نسل جدید دنیا را به گونه ای دیگر می بیند ؟ . اساسأ این تضاد میان نسل ها از کی و کجا و چگونه بوجود آمده . آیا در این میان کسی هم مقصر است ؟!  آیا ...

 چند سالی است  هرچند گیج و  مبهوت وارد هزاره سوم میلادی شده ایم . تخیل پرفسور سی کلارک از دهکده جهانی به وقوع  پیوسته و عصر تکنولوژی و فن آوری و ارتباطات و دنیای مجازی ، همگی را در چنبره  نرم وگرم خود گرفته است . امر محالی است اگر تصور کنیم خارج از این محدوده می توان راه به جایی برد و یا به شکل دیگری از زندگی فکر  کرد .

 قبل از عصر ارتباطات و تکنولوژی  ، فرهنگ بومی و مرسوم ، بیشترین تأ ثیر را بر نوع روابط و مراودات ، چه در اجتماعات کلان و چه در اجتماعات طایفه ای و قبیله ای و قومی داشت  . به بیانی دیگر خواستگاه آدم ها در دهه ها و صده ها ی متمادی به یک گونه و در چهار چوب محدود همان تشکل اجتماعی خلاصه می شد  .  خانواده ها به نسبت نوع مناسبات اشان ، در دل  دسته ها و اجتماعات تیپ گونه ، جایگاه خود را بی هیچ اعتراضی می پذیرفتند ؛ در این جوامع هیچ کس دچار سر گشتگی و یا مسائل بغرنج ذهنی نمی شد و بنابر این الگوهای رفتاری و حتی اندیشه آدم ها ، تقریبأ به یک گونه بود  . تک و توک آدم های متفاوت هم یا در صف مجانین قرار می گرفتند و یا با القا بی  چون فیلسوف ، ادیب و دانشمند و... حساب اشان از عموم مردم جدا می شد .

 اما امروز به خصوص در چند دهه اخیر،  در تقابل با گذشته ، نه همین نسل  که نسل های قبل نیز دانسته  یا نا دانسته ، بیش از پیش  در تعامل با شرایط در حال تغییر بوده اند و یا حداقل تن داده اند. اندیشه های نو دائم در حال زایش اند و هر فرد از اجتماع چون تکه ای از پازل جهان هستی ، نقش و اثر خود را دارد . فرزند سالاری از این منظر است که مفهوم یافته ؛ یعنی نگاه نو، کلام نو و ارتباطات نو را بر خاستگاه نهادینه شده خود ترجیح دادن . و سپس  فراهم کردن شرایط به گونه ای که انواع تشکیلات ، سازمان ها و دوائر دولتی و خصوصی  در جهت  همسویی با همین جمعیت جوان و ارشد قرار گیرد . که البته همین رویکرد  در دراز مدت زمینه های  اضمحلال نظام زندگی سنتی ، به مفهوم روستایی اش را  نیزموجب شده است  .

 پس نیاز اجتماع متجدّد به نظم و قواعد جدید در گذر زمان ، اسباب و زمینه  خلق برخی حوادث تاریخی و اقتصادی  را فراهم ساخته ، که پیآمد های آن ، نو آوری و ترغیب جمعیت های پراکنده  به هم اندیشی ، همگرایی و همزیستی بوده است . از این رو ، هر دم بر تعداد جوامع بزرگ افزوده شد و از زند گی  قبیله ای و روستایی کاسته شد . چنانکه تأخیر در این جابجایی به مثابه تلف شدن لحظه ها و قرار گرفتن در رده  جامعه عقب مانده ، انگاشته می شد . پس در پی این تحول خود خواسته ، خانواده جایش را به اجتماعی وسیع سپرد و نوع مراودات و روابط اجتماعی دستخوش تغییرات اساسی شد .

 بر آیند همه این ها یک چیز بود ؛ آن هم  گوشزد کردن و اعلام آمادگی  دادن به جوامعی  که به نسبت حجم ، موقعیت سیاسی ، اجتماعی ، اقتصادی ،فرهنگی و جغرافیایی اشان در سیری دیالکتیک وار، بایستی  پدیده ای را تجربه می کردند ؛  پدیده ای اجتناب ناپذیر که در اصطلاح ، شهر نشینی نام  گرفت .

شهر نماد مدرنیسم اقتضاعات خود را طلب می کند . فلق و شفق و  تماشای طلوع و غروب و دریا و بیابان و کوه و دشت و جنگل و طبیعت و ... معنی دیگری  می یابد . جذابیت و سوسه انگیزی که با انواع رنگ ها و نور های مصنوعی از در و دیوار شهر خود را به رخ می کشد ، دنیای کوچک و آنکادر شده ای را در همه ابعاد زندگی به عنوان زیباترین انتخاب می باوراند . در چنین شرایطی است که دیگر روابط کاملأ ماشینی ، دنیایی  جذاب و مملو از هیجانات شخصی  و البته انزوایی آگاهانه  را ایجاد می کند . دغدغه ها انتزاعی تر و  فراتر از خواست های معمول می شود و نوع نیاز ها نیز به گونه ای دیگر ظهور می یابند .  از این رو امکانات تکنولوژیک پیوسته خود را به روز می کند و اجازه نمی دهد مصرف کننده اش احساس دلتنگی و یک نواختی کند .  بسیاری از مواقع مرز بین واقعیت و تخیل در این حجم عظیم امکانات ، در هم می ریزد .

نیاز به اتومبیل در مدل های متنوع ، لوازم صوتی و تصویری با تعدد و اشکال گیج کننده و طبعتأ الگوهای رفتاری که بسته به روانشناسی افراد ، به سرعت و پیاپی بر اساس نیازی که خاصیت شهر نشینی ایجاب می کند ، می آیند و می روند . رشد عمودی ساختمان ها ، آپارتمان نشینی ، کافی نت و کافی شاپ و بیلیارد و اس ام اس و چت و کلاس و مد و... خواستگاه آدم ها می شود . جنسیت  به مفهوم سنتی اش رخت بر می بندد و زن و مرد  در بسیاری از موارد  حق و حقوق مساوی می یابند  . خرده فرهنگ ها رفته رفته جایشان را به فرهنگ های به ظاهر برتر می دهند و محو می شوند .  و جالب توجه است که همان نسل منتقد ، گر چه با اما و اگر و تلخی ، به بهانه چه  می شود کرد و گاهی حتی با خشنودی این همه را می پذیرند .  تازه  اینها  چه پذیرا باشیم و چه نباشیم  ، چه مثبت باشد و چه منفی  ،تنها بخشی از پیآمد های شهر نشینی است  .

نایین امروز، گرچه قدری دیر هنگام اما در هر صورت می رود تا به عنوان یک شهر با ویژگی هایی که مطرح شد ، خود را بباوراند . هیچ گریزی هم نیست . کافی است یکی دو دهه به عقب باز گردیم تا این تغییرات فاحش را درمناسبات فرهنگی ،اجتماعی و     اقتصادی اش  با امروز  در یابیم .

امروزه میزان سوا د آکادمیک ، به صورتی تقریبأ مساوی میان زن ومرد و با ضریبی بسیار بالا نسبت به قبل افزایش یافته است ؛ و به تبع آن ، اطلاعات عمومی  یا حجم دانسته های جوانان  غیر قابل مقایسه با نسل های پیشین است . کافی است سری به سایت هایی که مربوط به نایین یا نایینی هاست است بزنید ، تا در یابید که دنیای مدرن در بمباران اطلاعاتی ، چگونه وام می دهد و وام می گیرد . در خصوص دختران  و خانم های نایینی  ، همین کافی است که ببینیم در هیئتی کاملأ امروزی کفش و کلاه می کنند و با جسارت جهت ادامه تحصیل و یا حتی خرید اندک اما متفاوت خود ، تن به سفر های دور و دراز می دهند ، بدون آنکه پشتیبانی همراهی اشان کند و یا از طرف خانواده منع شوند . به سینما می روند ، تئاتر اجرا می کنند ، برنامه می گذارند ، مهمانی می دهند ، مهمانی می روند  و...

گرچه این خطه ، موسیقی قومی و محلی به مفهوم مرسوم اش را نداشته ، اما همان تقلید و باز خوانی ملغمه موسیقی خراسانی و دشتی نیز که در گذشته همراه مراسم عقد و عروسی و اعیاد اجرا می شد هم ، می نماید سال هاست منسوخ شده و جایش را به موسیقی پاپ همه گیر داده است . از پی آن رقص محلی هم بی نصیب نمانده و رفته رفته تبدیل شده  به حرکات خارق العاده دی جی زده  . کافی است از پس پرده سرکی به محافل عروسی زنانه  و یا انواع جشن های تولد و مناسبتی و ... زده باشید ، تا در یابید مدل های روز لباس و موی  ( فشن ) ، با چه سرعتی همه گیر شده است . جوانان  سیستم های صوتی اتومبیل خانواده را مجهز به آخرین پدیده های صوتی تصویری کرده اند و با ولوم بالا در خیابان اصلی شهر    می آیند و می روند . در یکی دو دهه گذشته ، چند نفر خانم نایینی  سراغ داشتید که پشت فرمان اتومبیل بنشینند ؟ گمان می کنم انگشت شمار . اما امروز کمتر خانواده ای است که دارای اتومبیل باشد و حداقل یکی از اعضای مونث خانواده اش رانندگی نکند . یا در شرکت ها و دوائر دولتی و  خصوصی ، چند نفر خانم کارمند و منشی و فروشنده وغیره داشتیم ؟ با امروز مقایسه کنید . حیرت آور نیست ؟! هیچ به تنوع مدل پوشاک و موی مردان و جوانان پسر دقت کرده اید ؟

 میل به آپارتمان نشینی  می رود تا همه گیر شود . اتاق های کوچک اما مستقل برای هریک از فرزندان ، توالت فرنگی ، میز نهار خوری ، استفاده از انواع فست فود ، آداب پذیرایی ، کامپیوتر ، موبایل ، ام پی تری و ام پی فور و هر چه کاربرد روز دارد و شاید هم مد روز است ، اگر امکان تهیه اش برای خانواده مهیا باشد ، پذیرفتنی است . پدر و مادر نایینی ، نه تنها چون گذشته از فرزندان خود کمک در امرار معاش خانواده را حتی در فصل های غیر تحصیلی ندارند ، بلکه با کار بیشتر، سعی در فراهم کردن خرده فرمایش های دائمی فرزندان دختر و پسر خود آن هم  بی هیچ تفاوت جنسیتی  دارند . پیغام گیر تلفن خانواده ها بیشتر با صدای افراد مونث خانواده صدا گذاری شده است . بقالی ها اکثرأ تبدیل به  سوپر مارکت و عمدتأ مجهز به امکاناتی جدید و صد البته مملو از انواع و اقسام جنس های مصرفی ضروری و غیر ضروری شده اند . پو شاک فروشی های قدیمی یا از رونق افتاده اند و یا ناچار شده اند با انواع مانکن ها و نور پردازی و مدل هایی که کاملأ به روز است در رقابتی دائمی قرار گیرند . رستوران ها از کشک و بادمجان تا چنجه و بلغاری و شنیسل ؛ و پیتزا فروشی ها از مخلوط و مخصوص و پپرونی و ... آماده پذیرایی اند . کافه تریاها از بستنی و چایی و قهوه و چیپس گرفته تا کافه گلاسه و کاپوچینو و ... سرو می کنند . پیاده رو خیابان اصلی ، مملو از دختران و پسران بومی و غیر بومی است که یا گپ می زنند  ، یا در غرو ب های دل انگیز این شهر کویری ، پیاده روی می کنند و البته گاه معاشقه . در بسیاری از مواقع تشخیص بومی و غیر بومی نا ممکن شده  است . گویش و لهجه محلی ، می رود تا به کل محو شود و به جایش ، گویش یا تقلید از گویش رسانه ملی ، همه گیر شده است . کدام خانواده را سراغ دارید که با فرزندانش با زبان یا حتی لهجه نایینی ، صحبت کند ؟

  هیچ به رشد کیفی و کمی آگهی های تبلیغاتی و آموزشی شهر توجه کرده اید ؟ به چراغ قرمز ها که با کمک چند پلیس سعی دارند ترافیک نیمه سنگین برخی  ساعات شبانه روز را بر طرف سازند ، دقت کرده اید؟ شهر را از دور دست نظاره کرده اید که چگونه در بخش های  مختلف مسکونی  و شهرک های متعدد صنعتی اش ، دائم  بر طول و عرض خود     می افزاید ؟ می دانید  حجم جمعیت مسافر چه در خروجی ها و چه در ورودی ها ، با چه   در صد حیرت آوری  نسبت به قبل افزایش یا فته است ؟ به سواری ها ، مینی بوس ها و اتوبوس های مسافر بر شیک و پیک شهر، توجه کرده اید ؟

به هر حال اینها تنها گوشه ای از اتفاقات مرتبت با دگر گون شدن شهری است که می رود تا به گونه ای دیگر ، رخ بنمایاند . اینکه آیا این شتاب در تغییر الگو های رفتاری ، در حال حاضر و یا در دراز مدت ، چه پیآمدی خواهد داشت ! اینکه طرد و یا حد اقل فاصله گرفتن از سنت ها و یا منش های سنت گونه ، بر حجم  خلاء  میان دونسل ، خواهد افزود یا زمینه ارتباطی نو را فراهم خواهد ساخت ؛ اینکه آیا این تحولات چنان تخریب فرهنگی را در پی خواهد داشت که نسل های پیشین را یکسره دچار نوستالژی  کند ، یا نه . اینکه بهترین گزینه ،  بر خورد  قهری است  یا  همسویی و  برسی همه جانبه با آنچه پیش آمده . اینکه ...   

نگارنده  نه در جهت نقد ، تأیید و یا تکذیب ، که تنها با هدف  روانشناختی جزئی از پدیده شهر نشینی ، این سطور  را نگاشته ام . اما طبیعی است رخنمون ساختن یک واقعیت اجتناب ناپذیر ، مد نظر بوده ؛  اینکه بپذیریم  ،اینجا  دیگر شهر نایین است .